Organizacją pozarządową jest organizacja założona przez obywateli i działająca z inicjatywy własnej na rzecz wybranego interesu publicznego. Nazywane są III sektorem w odróżnieniu od sektora publicznego i prywatnego.
Braki kadrowe i finansowe w organizacjach pozarządowych dają im się we znaki. Przyczyn jest wiele: do tej pory osoby, głównie młode, włączające się w wolontariat, zamierzały wykorzystać go jako cenne doświadczenie w swoich CV. Sporo tych osób jednak wyemigrowało w poszukiwaniu pracy za granicą. Poza tym można mówić o wciąż niskim zaufaniu społecznym do tego typu organizacji, z których jedyną chyba znaną na skalę całego kraju jest Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy.
Polacy, wg badań CBOS, wymieniają trzeci sektor dopiero na trzecim miejscu po władzach lokalnych i rządzie (odpowiedź na pytanie, kto przede wszystkim powinien zająć osobami potrzebującymi pomocy). W mniejszości są także ci, którzy wspierają polskie NGOs finansowo: w 2008 roku 28,6% dorosłych Polaków przekazało pieniądze lub dary rzeczowe na rzecz organizacji pozarządowych, ruchów społecznych lub religijnych. Darczyńców nie jest wielu, ale jeśli już wspierają jakieś organizacje, to najczęściej więcej niż jedną. Polacy najczęściej wspierają finansowo: organizacje pomagające najuboższym (11,6%); organizacje zajmujące się pomocą humanitarną (7,7%); organizacje i ruchy religijne oraz parafialne (5,4%). Ponad połowa polskich filantropów wspiera innych kwotą nie większą niż 50 zł, jedna czwarta zaś kwotą do 200 zł. Najczęściej w tego typu działalność angażują się osoby z wyższym wykształceniem między 26 a 45 rokiem życia.
W pierwszym kwartale zeszłego roku w Polsce było zarejestrowanych 58 237 stowarzyszeń i 9 106 fundacji. Najwięcej z nich znajdowało się w województwach mazowieckim i pomorskim, a najmniej w świętokrzyskim, opolskim i śląskim. Liczba nowopowstałych organizacji maleje jednak znacząco. Jedna trzecia z nich istnieje nie dłużej niż 4 lata, co czwarta powstała w latach 1999-2002, a 37% ma ponad 10 lat.
Tematyka ich działań jest różnorodna: najwięcej jest w Polsce organizacji działających w obszarze sportu, turystyki i rekreacji (38,3%), inne obszary działań wskazywane najczęściej przez organizacje jako ich główne pola działań to: kultura i sztuka (12,7% organizacji), edukacja i wychowanie (12,8%) oraz usługi socjalne i pomoc społeczna (11,2%), a także ochrona zdrowia (7,7%). Połowa z nich działa na obszarze gminy/powiatu, a 33% NGOs ma zasięg ogólnopolski. W 42% organizacji pozarządowych zatrudniony jest stały płatny personel, a 44% z nich wspierają także wolontariusze.
Do największych deklarowanych problemów organizacji pozarządowych należą finanse: tylko 16% z nich deklaruje roczny przychód większy niż 100 000 zł, a duża większość dysponuje funduszami do 10 000 zł. Potrzeby lokalowe czy sprzętowe nie zawsze mogą być zaspokojone przy ograniczonych środkach. Mniej więcej co druga organizacja jako najczęściej występujące problemy wskazuje także: nadmiernie rozbudowaną biurokrację administracji publicznej (53%) skomplikowane formalności związane z dostępem do grantodawców, sponsorów, funduszy UE (52%) oraz brak osób gotowych do bezinteresownej pracy na rzecz organizacji (51%). Ma to duże znaczenie ze względu na to, że samorząd lokalny jest jednym z głównych partnerów organizacji pozarządowych: 63% organizacji kontaktuje się z nim często lub co pewien czas, zaś kolejne 20% sporadycznie. Czy władze samorządowe mogą skutecznie wspomagać działania organizacji III sektora?
Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie podaje kilka form współpracy między administracją i organizacjami (art. 5). Są to jedynie przykłady, co oznacza, że formy współpracy zależą od inwencji swoich autorów i mogą wykraczać poza wyznaczone ramy. Współpraca na linii NGOs – samorząd przybiera najczęściej 2 formy: pozafinansową i finansową. Pozafinansowe formy współpracy to między innymi wzajemne informowanie się o planowanych działaniach, konsultowanie projektów, aktów prawnych w dziedzinach dotyczących działalności społecznej oraz tworzenie wspólnych zespołów doradczych, złożonych z przedstawicieli obu stron. Finansowe formy współpracy z kolei to zlecanie organizacjom pozarządowym realizacji zadań publicznych na zasadach określonych w Ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
Zlecanie realizacji zadań publicznych organizacjom pozarządowym może nastąpić w dwóch formach: powierzania wykonywania zadania publicznego wraz z udzieleniem dotacji na sfinansowanie jego realizacji lub wspierania wykonywania zadania publicznego wraz z udzieleniem dotacji na częściowe dofinansowanie jego realizacji. Zazwyczaj samorządy tłumaczą się brakiem odpowiednich środków, którymi mogłyby wspomóc organizacje pozarządowe. Jednak pojawiło się światełko w tunelu, a mianowicie fundusze europejskie.
Bardzo wiele programów operacyjnych, ogólnokrajowych i regionalnych, przewiduje środki dla samorządów, jednak wyraźnie wspomnianymi w dokumentach tzw. grupami docelowymi są między innymi organizacje pozarządowe. Tak więc w tym wypadku współpraca między administracją a NGOs zyskuje solidną bazę finansową.
Fundusze strukturalne mają za zadanie także wsparcie III sektora w Polsce. Jest on przedmiotem zawartego w Programie Operacyjnym Kapitał Ludzki Działania 5.4 ?Rozwój potencjału trzeciego sektora? (Priorytet 5 ?Dobre rządzenie?). Celem tego Działania jest wspieranie potencjału organizacji trzeciego sektora w celu ich efektywnego i profesjonalnego uczestnictwa w mechanizmach partnerstwa, szczególnie w obszarach istotnych dla realizacji Strategii Lizbońskiej i Krajowego Programu Reform. W uzasadnieniu autorzy stwierdzili, że do przeszłości powinien odejść model wąskiego, sektorowego spojrzenia na instytucję zadań publicznych, przejawiający się w skłonności instytucji publicznych ? odpowiedzialnych za zadania publiczne i będących w związku z tym dysponentem środków publicznych ? do stosowania prawa wyłączności w zakresie bezpośredniej realizacji tych zadań.
Istotny jest również wzrost efektywności mechanizmów konsultacyjnych i współpracy z organizacjami pozarządowymi w zakresie stanowienia publicznych realizacji polityk publicznych i regulacji prawnych Obecna kondycja trzeciego sektora wskazuje, że jego potencjał jest nie jest wciąż w pełni wykorzystywany, tak, aby sektor ten mógł wypełniać należycie przypisane mu funkcje i możliwe do realizacji zadania.
PO KL przewiduje, że wsparcie ukierunkowane będzie głównie na wzmocnienie zasobów ludzkich (m.in. pracowników i wolontariuszy) organizacji pozarządowych. Będą one mogły otrzymać wsparcie o charakterze doradczo ? szkoleniowym świadczone głównie przez regionalne i lokalne centra wspomagania organizacji pozarządowych. Preferowane będą szkolenia dające uczestnikom specjalistyczną wiedzę m.in. z zakresu finansów, rachunkowości i księgowości, zarządzania projektami, aspektów formalno-prawnych związanych aspektów funkcjonowaniem organizacji, umiejętności interpersonalnych. Maksymalne dofinansowanie unijne do projektów w ramach tego działania wyniesie do 85% wydatków kwalifikowanych. W ramach tego Działania realizowane będą projekty systemowe (beneficjentem głównym jest Departament Pożytku Publicznego Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej) oraz projekty konkursowe (Poddziałanie 5.4.2 Rozwój dialogu obywatelskiego), które mogą być przedstawione do konkursu przez wszystkich zainteresowanych, w tym NGOs. Środki z Europejskiego Funduszu Społecznego na ten cel wyniosły 85 203 123 euro.
Poza tym Działaniem skierowanym konkretnie do organizacji pozarządowych i mającym na celu ich wspomaganie i rozwój, NGOs mogą uczestniczyć w naborach wniosków do innych Działań, zwłaszcza w ramach PO KL. Zależnie od dziedziny, w jakiej funkcjonują, organizacje takie mogą otrzymać dofinansowanie między innymi na projekty obejmujące działania z zakresu zatrudnienia, edukacji, integracji społecznej i zdrowia, przyczyniające się do aktywizacji społeczno – zawodowej społeczności romskiej (Priorytet 1, Poddziałanie 1.3.1 Projekty na rzecz społeczności romskiej), wdrażanie i upowszechnianie rozwiązań służących godzeniu życia zawodowego i rodzinnego w ramach Poddziałania 1.3.2 Projekty na rzecz promocji równych szans kobiet i mężczyzn oraz godzenia życia zawodowego i rodzinnego, projekty opracowania i pilotażowego wdrożenia innowacyjnych programów, materiałów dydaktycznych i metod kształcenia dotyczących m.in. kształcenia w zakresie nauk matematycznych, przyrodniczych i technicznych oraz przedsiębiorczości (Priorytet 3, Poddziałanie 3.3.4 Modernizacja treści i metod kształcenia), a także na projekty w ramach Priorytetu 6, Poddziałanie 6.1.1 Wsparcie osób pozostających bez zatrudnienia na regionalnym rynku pracy. Szczególne znaczenie mają także działania przewidziane w Priorytecie 7 ?Promocja integracji społecznej? PO KL. W ramach Poddziałania 7.2.1 Aktywizacja zawodowa i społeczna osób zagrożonych wykluczeniem społecznym realizowane są projekty wsparcia (m.in. prawne, organizacyjne, szkoleniowe i finansowe) dla tworzenia i działalności podmiotów integracji społecznej, w tym: centrów integracji społecznej, klubów integracji społecznej, zakładów aktywności zawodowej oraz podmiotów działających na rzecz aktywizacji społeczno-zawodowej (których podstawowym zadaniem nie jest działalność gospodarcza), a także staże i zatrudnienie subsydiowane osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w organizacjach pozarządowych oraz spółdzielniach socjalnych połączone z zajęciami reintegracji zawodowej i społecznej. Kolejne Poddziałanie 7.2.2 Wsparcie ekonomii społecznej ma na celu wsparcie finansowe dla funkcjonowania instytucji otoczenia sektora ekonomii społecznej.
Także programy regionalne mają do zaoferowania środki na organizacji pozarządowych. Przykładowo w województwie dolnośląskim NGOs mogą ubiegać się o dofinansowanie w ramach Priorytetu 6 ?Turystyka i Kultura?, a także Priorytetu 7 ?Edukacja?. Natomiast w Programie Operacyjnym Województwa Opolskiego wśród beneficjentów nie ma wyszczególnionych organizacji pozarządowych jako takich, tak więc mogą się one ubiegać o środki unijne w ramach wszystkich naborów projektów konkursowych o ile odpowiadają one ich profilom działalności.
Być może możliwość zdobycia dodatkowych środków ułatwi przetrwanie wielu organizacjom pozarządowym lub zmobilizuje obywateli do tworzenia następnych. Polski III sektor jest wciąż słaby i nie promowany, nic więc dziwnego, że większym zaufaniem społecznym cieszą się agendy rządowe. Fundusze europejskie dają szanse na zmianę tego stanu rzeczy i promocję postaw obywatelskich na ?własnym podwórku?.
Marta Zator
