Decyzją z dnia 7 grudnia 2007 roku Komisja Europejska zatwierdziła Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko na lata 2007-2013. To zwieńczenie wielomiesięcznych prac nad przygotowaniem największego w historii Unii Europejskiej programu. Wielkość środków unijnych zaangażowanych w jego realizację to prawie 28 miliardów euro – około 42% całości środków polityki spójności w Polsce.
Cel:
Celem programu jest poprawa atrakcyjności inwestycyjnej Polski i jej regionów poprzez rozwój infrastruktury technicznej przy równoczesnej ochronie i poprawie stanu środowiska, zdrowia, zachowaniu tożsamości kulturowej i rozwijaniu spójności terytorialnej. Program zgodnie z Narodowymi Strategicznymi Ramami Odniesienia (NSRO), zatwierdzonymi 7 maja 2007 roku przez Komisję Europejską, stanowi jeden z programów operacyjnych będących podstawowym narzędziem do osiągnięcia założonych w nich celów przy wykorzystaniu środków Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko jest również ważnym instrumentem realizacji odnowionej Strategii Lizbońskiej, a wydatki na cele priorytetowe UE stanowią w ramach programu 66,23% całości wydatków ze środków unijnych.
Obecny kształt Programu
Łączna wielkość środków finansowych zaangażowanych w realizację Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata 2007-2013 wyniesie 37,6 mld euro, z czego wkład unijny wynosić będzie 27,9 mld euro, zaś wkład krajowy ? 9,7 mld euro.
Podział środków UE dostępnych w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko pomiędzy poszczególne sektory przedstawia się następująco:
środowisko ? 4,8 mld euro
transport ? 19,4 mld euro
energetyka ? 1,7 mld euro
kultura ? 490,0 mln euro
zdrowie ? 350,0 mln euro
szkolnictwo wyższe ? 500,0 mln euro
Dodatkowo dla Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko przewidziane zostały środki na pomoc techniczną (w sumie 581,3 mln euro).
W ramach programu realizowanych będzie 15 priorytetów:
I Gospodarka wodno-ściekowa ? 3 275,2 mln euro (w tym 2 783,9 mln euro z FS);
II Gospodarka odpadami i ochrona powierzchni ziemi ? 1,430,3 mln euro (w tym 1,215,7 mln euro z FS);
III Zarządzanie zasobami i przeciwdziałanie zagrożeniom środowiska ? 655,0 mln euro (w tym 556,8 mln euro z FS);
IV Przedsięwzięcia dostosowujące przedsiębiorstwa do wymogów ochrony środowiska ? 667,0 mln euro (w tym 200,0 mln euro z EFRR);
V Ochrona przyrody i kształtowanie postaw ekologicznych ? 105,6 mln euro (w tym 89,9 mln euro z EFRR);
VI Drogowa i lotnicza sieć TEN-T ? 10 548,3 mln euro (w tym 8 802,4 mln euro z FS);
VII Transport przyjazny środowisku ? 12 062,0 mln euro (w tym 7 676,0 mln euro z FS);
VIII Bezpieczeństwo transportu i krajowe sieci transportowe ? 3 465,3 mln euro (w tym 2 945,5 mln euro z EFRR);
IX Infrastruktura energetyczna przyjazna środowisku i efektywność energetyczna ? 1 403,0 mln euro (w tym 748,0 mln euro z FS);
X Bezpieczeństwo energetyczne, w tym dywersyfikacja źródeł energii ? 1 693,2 mln euro (w tym 974,3 mln euro z EFRR);
XI Kultura i dziedzictwo kulturowe ? 576,4 mln euro (w tym 490,0 mln euro z EFRR);
XII Bezpieczeństwo zdrowotne i poprawa efektywności systemu ochrony zdrowia ? 411,8 mln euro (w tym 350,0 mln euro z EFRR);
XIIIInfrastruktura szkolnictwa wyższego ? 588,2 mln euro (w tym 500,0 mln euro z EFRR);
Pomoc techniczna – Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego ? 220,9 mln euro (w tym 187,8 mln euro z EFRR);
XIV Pomoc techniczna – Fundusz Spójności ? 462,9 mln euro (w tym 393,5 mln euro z FS).
Instytucjami odpowiedzialnymi za wdrażanie poszczególnych priorytetów Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko (Instytucjami Pośredniczącymi) są:
Ministerstwo Środowiska (priorytety I-V);
Ministerstwo Infrastruktury (priorytety VI-VIII);
Ministerstwo Gospodarki (priorytety IX-X);
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (priorytet XI);
Ministerstwo Zdrowia (priorytet XII);
Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (priorytet XIII).
W procesie wdrażania Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko rolę Instytucji Pośredniczących II stopnia (Instytucji Wdrażających) dla Priorytetów IX i X będą pełnić poniższe Instytucje:
Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki jest Instytucją Pośredniczącą II stopnia (Instytucją Wdrażającą) dla Priorytetów IX dla działań:
9.1 ?Wysokosprawne wytwarzanie energii?;
9.2 ?Efektywna dystrybucja energii?;
9.3 ?Termomodernizacja obiektów użyteczności publicznej?.
Instytut Paliw i Energii Odnawialnej jest Instytucją Pośredniczącą II stopnia (Instytucją Wdrażającą) dla Priorytetów IX i X dla działań:
9.4 ?Wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych?;
9.5 ?Wytwarzanie biopaliw ze źródeł odnawialnych?;
9.6 ?Sieci ułatwiające odbiór energii ze źródeł odnawialnych?;
10.3 ?Rozwój przemysłu dla odnawialnych źródeł energii?.
Instytut Nafty i Gazu jest Instytucją Pośredniczącą II stopnia (Instytucją Wdrażającą) dla Priorytetu X dla działań:
10.1 ?Rozwój systemów przesyłowych energii elektrycznej, gazu ziemnego i ropy naftowej oraz budowa i przebudowa magazynów gazu ziemnego?;
10.2 ?Budowa systemów dystrybucyjnych gazu ziemnego na terenach niezgazyfikowanych i modernizacja istniejących sieci dystrybucyjnych?.
Opis priorytetów i działań będących w kompetencjach Ministra Gospodarki
Priorytet IX: Infrastruktura energetyczna przyjazna środowisku i efektywność energetyczna
W ramach priorytetu IX wsparcie uzyskają działania obejmujące zwiększenie stopnia wykorzystania energii pierwotnej w sektorze energetycznym i obniżenie energochłonności sektora publicznego oraz zwiększenie wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych, w tym biopaliw.
W zakresie zwiększenia efektywności energetycznej sektora energetycznego wsparcie będzie udzielane na:
- zwiększenie sprawności wytwarzania energii elektrycznej, w tym w szczególności energii wytwarzanej w skojarzeniu z ciepłem
- zmniejszenie strat powstających przy przesyle oraz dystrybucji energii elektrycznej i ciepła.
W ramach Priorytetu IX (Infrastruktura energetyczna przyjazna środowisku i efektywność energetyczna) będą realizowane poniższe działania:
Działanie 9.1 Wysokosprawne wytwarzanie energii
Celem Działania 9.1 jest zwiększenie sprawności wytwarzania energii elektrycznej i ciepła.
W ramach działania wspierane będą:
- inwestycje w zakresie przebudowy i budowy jednostek wytwarzania energii elektrycznej, a także ciepła w skojarzeniu spełniające wymogi wysokosprawnej kogeneracji
- projekty dotyczące skojarzonego wytwarzania energii ze źródeł nieodnawialnych
- budowa przyłączy jednostek wytwarzania energii elektrycznej ze źródeł wysokosprawnej kogeneracji do najbliższej istniejącej sieci (jednak przyłącze musi stanowić integralną część projektu dotyczącego jednostki wytwarzania energii, niezbędną dla osiągnięcia celów tego projektu)
W ramach działania nie przewiduje się:
- wsparcia budowy i modernizacji źródeł wytwarzania ciepła w ciepłowniach, jednak możliwe jest uzyskanie dotacji na przekształcenie tych jednostek w jednostki kogeneracyjne.
W ramach działania wyklucza się:
- wsparcie dla technologii współspalania paliw kopalnych i biomasy lub biogazu.
Działanie 9.2 Efektywna dystrybucja energii
Celem Działania 9.2 jest zmniejszenie strat energii powstających w procesie dystrybucji energii elektrycznej i ciepła.
W ramach działania realizowane będą:
- kompleksowe projekty z zakresu budowy lub przebudowy elektroenergetycznych sieci dystrybucyjnych wysokiego, średniego i niskiego napięcia, mających na celu ograniczenie strat sieciowych (wymiana transformatorów o niskiej sprawności energetycznej, skracanie bardzo długich ciągów liniowych, zmiana przekrojów przewodu w celu dostosowania ich do obecnych temperatur sieci oraz inne, równoważne co do efektu środowiskowego, typy projektów)
- inwestycje w zakresie przebudowy i budowy sieci dystrybucji ciepła o największym potencjale obniżenia strat energii.
Do dofinansowania będą kwalifikować się wyłącznie te projekty, które wykażą ograniczenie strat energii, o co najmniej 30% w ramach projektu.
Działanie 9.3 Termomodernizacja obiektów użyteczności publicznej
Celem Działania 9.3 jest zmniejszenie zużycia energii w sektorze publicznym
W ramach działania wspierane będą:
- inwestycje w zakresie termomodernizacji budynków użyteczności publicznej, w tym zmiany wyposażenia obiektów w urządzenia o najwyższej, uzasadnionej ekonomicznie klasie efektywności energetycznej
Działanie 9.4 Wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych
Celem Działania 9.4 jest wzrost produkcji energii elektrycznej i cieplnej ze źródeł odnawialnych.
W ramach działania wspierane będą:
- inwestycje w zakresie budowy jednostek wytwarzania energii elektrycznej albo ciepła ze źródeł odnawialnych
- projekty dotyczące budowy lub zwiększenia mocy jednostek wytwarzania energii elektrycznej wykorzystujących energię wiatru, wody w małych elektrowniach wodnych do 10 MW, biogazu i biomasy albo projekty dotyczące budowy lub zwiększenia mocy jednostek wytwarzania ciepła przy wykorzystaniu energii geotermalnej lub słonecznej.
W ramach działania wyklucza się możliwość wsparcia:
- technologii współspalania paliw kopalnych i biomasy lub biogazu
- budowy lub przebudowy obiektów energetycznych spalających odpady komunalne (które będą wspierane z działania 2.1)
Działanie 9.5 Wytwarzanie biopaliw ze źródeł odnawialnych
Celem Działania 9.5 jest zwiększenie wytwarzania biokomponentów i biopaliw.
W ramach działania wspierane będą:
- inwestycje w zakresie produkcji biokomponentów i biopaliw, w tym również biopaliw 2. generacji, objętych ustawą z dnia 25 sierpnia 2006 roku o biokomponentach i biopaliwach ciekłych (Dz.U. Nr 169, poz. 1199 z późn. zm.)
- projekty budowy zakładów produkujących biokomponenty i biopaliwa stanowiące samoistne paliwa, z wyłączeniem produkcji biopaliw stanowiących mieszanki z paliwami ropopochodnymi oraz produkcji czystego oleju roślinnego i bioetanolu produkowanego z produktów rolnych.
W ramach działania wyklucza się możliwość wsparcia:
- budowy instalacji do produkcji produktów rolnych określonych w załączniku I do Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską.
Działanie 9.6 Sieci ułatwiające odbiór energii ze źródeł odnawialnych
Celem Działania 9.6 jest ułatwienie rozwoju energetyki odnawialnej poprzez budowę sieci umożliwiających odbiór energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych.
W ramach działania wspierane będą:
- inwestycje w obszarze przesyłu i dystrybucji energii elektrycznej w zakresie niezbędnym do umożliwienia dostarczania do Krajowego Sytemu Elektroenergetycznego energii produkowanej ze źródeł odnawialnych.
Projekty powinny być w pełni dedykowane przyłączeniu nowych jednostek wytwórczych energii z OZE.
Priorytet X: Bezpieczeństwo energetyczne, w tym dywersyfikacja źródeł energii
W ramach priorytetu wsparcie uzyskają działania obejmujące:
- rozwój systemów przesyłowych i dystrybucyjnych energii elektrycznej, gazu ziemnego i ropy naftowej
- budowa i rozbudowa podziemnych magazynów gazu ziemnego
- budowa systemu dystrybucji gazu ziemnego na terenach niezgazyfikowanych
- przemysł produkujący urządzenia służące do produkcji paliw i energii ze źródeł odnawialnych
Ponadto wsparcie przeznaczone będzie na przygotowanie dokumentacji technicznej dotyczącej inwestycji zgodnej z celami priorytetu.
W ramach Priorytetu X (Bezpieczeństwo energetyczne, w tym dywersyfikacja źródeł energii) będą realizowane poniższe działania:
Działanie 10.1 Rozwój systemów przesyłowych energii elektrycznej, gazu ziemnego i ropy naftowej oraz budowa i przebudowa magazynów gazu ziemnego
Celem Działania 10.1 jest zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego państwa poprzez zdywersyfikowanie źródeł dostaw nośników energii, oraz poprawa jakości świadczonych usług poprzez modernizację systemów transportu i przesyłu.
Projekty realizowane w ramach Działania 10.1 zostały umieszczone w Obwieszczeniu Ministra Rozwoju Regionalnego z dnia 29 sierpnia 2007 roku w sprawie listy projektów indywidualnych dla Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na lata 2007-2013 oraz Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka na lata 2007-2013 (MP Nr 69, poz 757 z 5 października 2007 r.).
Działanie 10.2 Budowa systemów dystrybucyjnych gazu ziemnego na terenach niezgazyfikowanych i modernizacja istniejących sieci dystrybucyjnych
Celem Działania 10.2 jest wspieranie efektywnego funkcjonowania rynku gazu ziemnego, w tym zapewnienie równomiernego rozwoju sieci dystrybucyjnych na terenie kraju
W ramach działania wspierane będą:
- projekty z zakresu budowy lub modernizacji (przebudowy) sieci dystrybucji gazu ziemnego na terenach niezgazyfikowanych, przede wszystkim na terenach Polski północno-wschodniej
- zakup i budowę urządzeń i obiektów technicznych zapewniających prawidłową pracę systemów dystrybucyjnych gazu ziemnego.
Działanie 10.3 Rozwój przemysłu dla odnawialnych źródeł energii
Celem Działania 10.3 jest ułatwienie dywersyfikacji źródeł energii oraz rozwoju energetyki odnawialnej poprzez wsparcie przemysłu produkującego urządzenia służące do wytwarzania paliw i energii ze źródeł odnawialnych.
W ramach działania wspierane będą:
- budowę nowoczesnych linii technologicznych wytwarzających urządzenia wykorzystywane do produkcji energii elektrycznej i cieplnej ze źródeł odnawialnych oraz biokomponentów i biopaliw.
W ramach działania wsparcie uzyskać mogą inwestycje polegające na budowie zakładów produkujących urządzenia do wytwarzania:
- energii elektrycznej z wiatru, wody w małych elektrowniach wodnych do 10 MW, biogazu i biomasy
- ciepła przy wykorzystaniu biomasy oraz energii geotermalnej i słonecznej
- energii elektrycznej i ciepła w kogeneracji przy wykorzystaniu wyłącznie biomasy lub energii geotermalnej
- biokomponentów oraz biopaliw stanowiących samoistne paliwa, z wyłączeniem urządzeń do produkcji biopaliw stanowiących mieszanki z paliwami ropopochodnymi, produkcji bioetanolu z produktów rolnych oraz czystego oleju roślinnego.
Jak przygotowywano Program?
Prace nad Programem Operacyjnym Infrastruktura i Środowisko rozpoczęły się w styczniu 2006 roku. Powołane w tym celu międzyresortowe grupy robocze opracowywały cele i założenia w poszczególnych obszarach wsparcia Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności. W wyniku rekomendacji grup roboczych Ministerstwo Rozwoju Regionalnego przygotowało tekst programu, który 1 sierpnia 2006 roku otrzymał akceptację Rady Ministrów i został skierowany do konsultacji społecznych.
Szeroko zakrojone konsultacje społeczne Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko rozpoczęły się we wrześniu 2006 roku, a zakończyły w październiku 2006 roku. W trakcie tego procesu konsultowany był także projekt prognozy oddziaływania Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko na środowisko.
Przeprowadzono również ewaluację zewnętrzną projektu programu operacyjnego badając m.in. stopień w jakim program odpowiada na realne problemy społeczno-gospodarcze oraz spójność zewnętrzną (inne dokumenty i strategie), jak i wewnętrzną programu.
W wyniku tych konsultacji i ewaluacji uwzględniono wiele postulatów i propozycji środowisk społecznych i gospodarczych, samorządów województw, a także partnerów społeczno-gospodarczych.
Kolejnym etapem był dzień 29 listopada 2006 roku, w którym zmodyfikowany Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko został przyjęty przez Radę Ministrów i w takim kształcie został przekazany w celu negocjacji do Komisji Europejskiej.
Negocjacje z Komisją Europejską
Negocjacje Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko trwały od maja do września 2007 r. Ze strony Komisji Europejskiej negocjacje prowadziła Dyrekcja Generalna ds. Polityki Regionalnej, ale swoje opinie i uwagi do programu mogły składać również inne dyrekcje w ramach tzw. ?konsultacji międzyresortowych?. Strona polska była reprezentowana przez przedstawicieli Ministerstw: Środowiska, Transportu, Gospodarki Morskiej, Gospodarki, Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Zdrowia, Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz innych instytucji, które były zaangażowane w proces przygotowania Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko. W ramach negocjacji odbyły się dwie formalne rundy negocjacyjne, na których strony prezentowały swoje stanowiska oraz szereg spotkań o charakterze technicznym, podczas których wyjaśniano rozbieżności stanowisk i starano się wypracować rozwiązania kompromisowe.
Ewaluacja ex-ante i ocena oddziaływania na środowisko
Na podstawie ewaluacji ex-ante projektu Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko, strategicznej oceny oddziaływania na środowisko (sooś) oraz przebiegu konsultacji społecznych (10 konferencji, w których wzięło udział 1.700 osób) dokonano zmian w projekcie przyjętym kierunkowo przez RM 1 sierpnia br., m.in.:
- zwiększono alokację środków UE na Program o 6 573 mln euro,
- dodano dwa priorytety: ?Infrastruktura szkolnictwa wyższego? oraz ?Konkurencyjność regionów?,
- przeformułowano zakres III osi priorytetowej, w związku z postulatami organizacji ekologicznych, gdzie obecnie kładzie się nacisk na małą retencję, zaś duże inwestycje w urządzenia hydrotechniczne będą wspierane tylko w uzasadnionych przypadkach.
Zarządzanie Programem
Instytucją Zarządzającą Programem Operacyjnym Infrastruktura i Środowisko jest minister właściwy ds. rozwoju regionalnego, który wykonuje swoje funkcje przy pomocy Departamentu Koordynacji Programów Infrastrukturalnych w Ministerstwie Rozwoju Regionalnego. Instytucja Zarządzająca przekaże realizację części swoich zadań Instytucjom Pośredniczącym, tj. ministrom właściwym.
Realizacja Programu
Tryb pozakonkursowy obejmie zgodnie z projektem ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju:
Duże projekty, których koszt całkowity przekracza 25 mln euro ? w przypadku projektów dotyczących środowiska naturalnego oraz projektów o wartości powyżej 50 mln euro ? w przypadku innych dziedzin, zatwierdzane przez Komisję Europejską.
Projekty systemowe – polegające na dofinansowaniu realizacji przez poszczególne organy administracji publicznej i inne jednostki organizacyjne sektora finansów publicznych, zadań publicznych określonych w odrębnych przepisach dotyczących tych organów i jednostek
Projekty indywidualne ? określone w programie operacyjnym, zgłaszane przez beneficjentów imiennie wskazanych w programie operacyjnym.
Projekty pomocy technicznej
Pozostałe projekty będą wybierane w drodze konkursu.
System instytucjonalny
Wybrano już wszystkie podmioty mające pełnić rolę Instytucji Wdrażających (Instytucji Pośredniczących 2-go stopnia), na które zostanie delegowana część zadań związanych z zarządzaniem i realizacją POIiŚ. Obecnie trwa podpisywanie porozumień między IP a IW/IP2. System wdrażania POIiŚ przewiduje, iż poza jedną instytucją ? Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych, role IW/IP2 będą pełnić jednostki sektora finansów publicznych. Wśród IW/IP2 znalazły się również takie, które nie posiadają doświadczenia w zarządzaniu funduszami europejskimi i po raz pierwszy będą brały udział w systemie ich wdrażania. Są to m.in. Ośrodek Przetwarzania Informacji (IW/IP2 w sektorze nauki), Instytut Paliw i Energii Odnawialnej (IW/IP2 w sektorze gospodarki), czy nowopowstałe Centrum Unijnych Projektów Transportowych (IW/IP2 w sektorze transportu).
Zgodnie z celem głównym programu wybór osi priorytetowych odpowiada obszarom, które mają podstawowe znaczenie dla wzrostu atrakcyjności Polski i jej regionów.
